Làn vượt riêng trên cao tốc 2 làn xe chạy mỗi chiều có đáng lo ngại?

Nghiên cứu cho thấy làn vượt riêng không nhất thiết gây tắc, nhưng khi lượng xe tăng, chỉ một làn chạy liên tục có thể khiến dòng xe dồn lại.

Việt Nam đang nghiên cứu thí điểm tổ chức làn vượt trên ba tuyến cao tốc Hà Nội – Hải Phòng, Cầu Giẽ – Cao Bồ và Vĩnh Hảo – Phan Thiết. Theo phương án, làn sát dải phân cách dành cho xe vượt, sau khi vượt phương tiện phải trở lại làn bên phải khi có điều kiện.

Cách tổ chức này khiến nhiều tài xế lo ngại, khi áp dụng trên đoạn cao tốc chỉ có 2 làn di chuyển mỗi chiều là Vĩnh Hảo – Phan Thiết, nếu một làn chỉ dành để vượt thì thực tế chỉ còn một làn cho xe chạy liên tục, liệu có làm giao thông dễ ùn tắc hơn?

Các nghiên cứu giao thông cho thấy câu trả lời phụ thuộc vào lượng xe. Khi đường vắng, quy tắc này có thể giúp tách bạch xe chạy chậm và xe cần vượt rõ hơn, giúp cải thiện luồng giao thông. Khi đường đông, việc liên tục chuyển làn để vượt rồi trở lại có thể trở thành yếu tố làm dòng xe kém hiệu quả.

Khi xe đông, làn vượt riêng có thể tạo dòng xe dồn

Một nghiên cứu có tên “Study on the Keep-Right-Except-To-Pass Rule”, do nhóm tác giả tại Đại học Liên hợp Hà Bắc, Trung Quốc, công bố năm 2014 trên Journal of Chemical and Pharmaceutical Research, mô phỏng quy tắc “Keep-Right-Except-To-Pass”, có nghĩa xe phải chạy ở làn phải, chỉ chuyển sang làn trái để vượt rồi trở lại làn cũ.

Nghiên cứu xem xét bốn yếu tố gồm lưu lượng, an toàn, số lần chuyển làn và tốc độ giới hạn. Kết quả cho thấy quy tắc này có thể cải thiện dòng xe khi giao thông không đông đúc nhưng không mang lại hiệu quả tương tự khi dòng giao thông tăng dần lên. Khi đường đông, quy tắc giữ phải và bắt buộc trở lại làn sau khi vượt không còn giúp cải thiện mật độ của dòng phương tiện.

Có thể hình dung đơn giản, khi đường vắng, một xe chạy chậm ở làn phải có thể dễ dàng nhường đường cho xe phía sau vượt. Xe vượt xong trở lại làn phải, các phương tiện khác vẫn duy trì tốc độ. Khi lượng xe tăng, khoảng trống giữa các phương tiện giảm. Xe phía sau muốn vượt phải tìm khoảng trống ở làn trái. Nếu làn này đang có xe vượt, xe phía sau phải chờ. Sau khi vượt xong, tài xế lại phải tìm khoảng trống để nhập về làn phải. Nhiều xe cùng thực hiện thao tác này có thể tạo thành các đoàn xe nối đuôi nhau. Khi đó, làn phải trở thành làn gánh phần lớn dòng xe liên tục, còn làn trái hoạt động theo từng đợt vượt.

Một nghiên cứu khác có tên “Performance Evaluation of the Keep-Right-Except-to-Pass Rule”, của nhóm tác giả Trung Quốc, được trình bày tại Hội nghị Quốc tế lần thứ 17 của các Chuyên gia Giao thông vận tải ở Thượng Hải năm 2017 và xuất bản trong kỷ yếu năm 2018, cũng tập trung vào quy tắc này. Nhóm nghiên cứu xây dựng mô hình hai làn, phân tích quá trình vượt và số lần chuyển làn. Dữ liệu cho thấy số lần chuyển làn thay đổi theo lưu lượng, có dạng đường cong parabol khi lưu lượng tăng. Khi số lần chuyển làn tăng, chỉ số an toàn của dòng xe giảm. Nhóm nghiên cứu vì vậy đề xuất trong điều kiện giao thông đông nên chuyển sang nguyên tắc xe chạy chậm giữ bên phải, cho phép xe vừa vượt tiếp tục chạy ở làn trái thay vì buộc phải trở lại ngay.

Vậy có gây ùn tắc không?

Các nghiên cứu nói trên không khẳng định là sẽ gây ùn tắc khi áp dụng làn vượt riêng trên cao tốc có 2 làn di chuyển mỗi chiều, hiệu quả của cách tổ chức này phụ thuộc nhiều vào lưu lượng xe. Khi lưu lượng còn thấp, cách tổ chức giao thông này vẫn có thể vận hành bình thường vì giữa các xe còn đủ khoảng trống. Nhưng khi xe tăng cao, khoảng trống để nhập và tách làn giảm, xe muốn vượt phải chờ lâu hơn, trong khi dòng xe ở làn phải có thể dồn lại.

Vì vậy, không có cơ sở để nói dành một làn cho vượt chắc chắn gây ùn tắc, nhưng cũng chưa thể khẳng định cách này giúp cao tốc hai làn thông thoáng hơn trong mọi điều kiện. Với các tuyến dự kiến thí điểm, cần theo dõi lưu lượng theo giờ, tốc độ trung bình, số lần chuyển làn, chiều dài đoàn xe và thời gian di chuyển trước và sau khi tổ chức làn vượt.

Hải Đăng