Khoảng cách an toàn – bài học vỡ lòng về bạn đồng hành trên cao tốc

Khi CSGT phạt tài xế không giữ khoảng cách an toàn, là lúc bài học về luật được lật mở từ trang đầu tiên, sau nhiều năm bị quên lãng.

Năm 2022, bài viết trên mục Góc nhìn của VnExpress với tựa đề “Lái xe ở Việt Nam” của tiến sĩ Mark A.Ashwill, người làm việc tại Việt Nam từ 2005, nhận gần 270 bình luận và điều đặc biệt là không có ý kiến trái chiều. Quan điểm của tác giả về sự hỗn loạn, thiếu kiên nhẫn của một bộ phận không nhỏ tài xế, không sẵn sàng chờ đợi, không sẵn sàng xếp hàng, tạo nên một “cuộc phiêu lưu không bao giờ buồn tẻ”. Câu kết của tác giả có thể khiến nhiều người suy ngẫm, rằng: “Những lái xe xung quanh chắc chắn là bạn đồng hành, chứ không phải kẻ thù hay chướng ngại vật giữa bạn và đích đến”.

Nếu một lần lái xe vào các con đường cao tốc của chúng ta, sẽ nhận thấy rất nhiều tài xế không coi những người xung quanh là bạn đồng hành. Những chiếc xe khách phóng bạt mạng, nháy đèn, bấm còi inh ỏi để cướp đường như muốn nói “biến ra khỏi con đường của tôi”. Những chiếc xe container, xe bồn chạy 60 km/h ở làn 1 và mặc kệ dòng phương tiện phía sau ùn ứ. Những tài xế sẵn sàng bấm đèn cảnh báo như một thủ đoạn để lách vào làn dừng khẩn cấp khi phía trước ùn ứ. Tất cả, đều không phải là cách người ta đối xử với bạn bè, mà là cách đối xử với đối thủ, thậm chí kẻ thù.

Khi lần đầu lái xe trên Autobahn ở Đức, hay đường cao tốc tại Mỹ, tôi đều khá hồi hộp. Câu hỏi đặt ra trong đầu là cần làm gì để hòa vào dòng phương tiện mà không cần phải lo lắng về việc chạy “không giống ai”. Lần lái thử dòng xe mới của Lexus ở California những năm trước, người hướng dẫn của hãng giới thiệu mọi thứ nhưng không nói gì về giới hạn tốc độ hay lưu ý về việc bị phạt. Tôi hỏi, họ trả lời: cứ theo dòng phương tiện, họ đi sao, bạn đi vậy, mọi thứ ở trên đường.

Và đúng như vậy, từ đường nhánh, khi bật xi-nhan để nhập làn vào cao tốc, xe phía sau sẵn lòng để giảm tốc. Khi đã hòa vào dòng phương tiện, chiếc phanh trở nên thừa thãi, vì cứ đúng cữ chân ga, xe phía trước và phía sau cách bạn cả nửa sân bóng. Nếu muốn chuyển làn? Tất nhiên sẽ không có tài xế nào lập tức đạp phanh giảm tốc cho bạn nhập làn. Hãy cứ xi-nhan và kiên nhẫn chờ, vài nhịp xe lướt qua sẽ có một khoảng trống đủ lớn cho cú đánh lái nhập làn.

Việc lái xe ở phương Tây đã tự nhiên như hơi thở, khi những quy định của pháp luật được định hình trong giáo dục và văn hóa như một lẽ đương nhiên. Ở đó, không phải không có, nhưng rất hiếm, những tranh cãi về việc giữ khoảng cách an toàn trên cao tốc.

Khoảng cách an toàn: Lẽ dĩ nhiên về vật lý

Một chiếc ôtô lao vun vút 80 km/h trên đường cần một quãng đường đủ lớn để phanh dừng. Vật lý cơ bản đã chứng minh, khối lượng xe càng lớn, tốc độ càng cao, điều kiện mặt đường càng trơn trượt thì khoảng cách phanh dừng càng tăng. Điều đó có nghĩa là nếu bạn không có một khoảng cách đủ xa với xe trước, bạn sẽ húc vào người ta khi xảy ra tình huống khẩn cấp.

Điều luật này xuất phát từ việc an toàn của chính bạn, không phải từ việc tổ chức giao thông hay trật tự xã hội. Ai đó có thể tranh cãi về việc tôi có thể đỗ xe trên lòng đường trước cửa nhà người khác hay không, vì xét cho cùng nó liên quan tới số đông, không trực tiếp ảnh hưởng tới bản thân người đó. Nhưng tranh cãi về việc khoảng cách an toàn là thứ không đáng có, vì đó là tấm khiên bảo vệ bạn trước nguy cơ xảy ra tai nạn, nó vì an toàn của chính bạn.

Bạn không giữ khoảng cách an toàn và chấp nhận bị phạt, cũng được thôi. Nhưng cơ hội để được đóng phạt liệu có nhiều không, khi bạn phanh gấp ở tốc độ 120 km/h lúc đang cách xe trước chỉ 20 mét? Quan trọng hơn cả, những người trên chiếc xe phía trước mà bạn vừa tông vào, họ không lựa chọn việc điên rồ đó. Lựa chọn là ở mỗi người, còn pháp luật dành cho tất cả.

Chuyện phạt không giữ khoảng cách an toàn tương tự chuyện bắt buộc đội mũ bảo hiểm từ 2008. Khi ấy, giữa 2007, trong một thăm dò của VnExpress về quy định này, chỉ có khoảng 30% độc giả cho rằng nên đội mũ ở mọi tuyến đường, còn lại nghĩ chỉ cần ở quốc lộ hoặc để người dân tự giác. Sau 18 năm, chuyện đội mũ bảo hiểm đã thành đương nhiên, và không còn ai phản đối về tính hiệu quả của nó.

Lo lắng vì các con số

Bên cạnh những người phản đối luật giữ khoảng cách an toàn thì một phần rất lớn tài xế lo lắng về các con số trong điều luật. Rằng ở 60 km/h khoảng cách là 35 m, ở trên 60-80 km/h là 55 m, trên 80-100 km/h là 70 m. Nỗi lo bắt đầu từ đây, làm thế nào để đo 55 m chứ không phải 54 m, và liệu tôi có bị phạt khi khoảng cách chỉ là 54 chứ chưa đủ 55?

Dù Cục CSGT đã khẳng định nhiều lần về việc chỉ phạt tại những điểm có camera theo dõi sát sao, có mốc đo khoảng cách, có vạch kẻ chỉ dấu khoảng cách trên đường, nhưng nỗi lo vẫn mãi là nỗi lo, và rõ ràng đó là nỗi lo chính đáng.

Việc quy định khoảng cách an toàn theo con số cụ thể từng mét, có thể khó áp dụng trong thực tiễn. Bên cạnh đó, tốc độ 81 km/h và 100 km/h là rất khác nhau về mức độ nguy hiểm, quãng đường phanh, nhưng lại có chung một khoảng cách an toàn cũng đang mang tính tương đối. Các nước phương Tây có văn hóa lái xe lâu đời đưa hẳn các quy tắc về khoảng cách theo đếm giây (3 giây) vào luật, giúp tài xế dễ ước lượng, vì mục đích cuối cùng của việc này là để tài xế tính toán khoảng cách an toàn một cách nhanh nhất, chứ không phải tạo ra khoảng cách chính xác về con số.

Khi tài xế quá chú tâm vào các con số, hệ lụy là tốc độ chung của dòng phương tiện giảm xuống. Chiếc xe dẫn đầu đoàn đi với tốc độ 80 km/h, những xe sau vì sợ khoảng cách nên chạy 75 km/h, dần dần đẩy tốc độ chung về ngưỡng 60 km/h. Đồng thời, tạo ra các đoạn đỏ quạch trên bản đồ dù rất ngắn nhưng không phải do va chạm hay ùn tắc, mà chỉ do một tài xế nào đó đột nhiên đi rất chậm, buộc những người khác đi chậm theo. Những tài xế không thể chờ đợi, thiếu kiên nhẫn lại tạo ra các cú đảo làn liên tục khoảng cách gần, tức chuyển làn ẩu.

Những nước tiên tiến giải quyết cách này bằng luật làn trái chỉ để vượt, dành cho xe chạy nhanh. Và sau thông tin Cục CSGT sẽ xử lý nghiêm các phương tiện bám làn trái, nâng khoảng cách tốc độ tối thiểu – tối đa chỉ còn 20 km/h ở làn 1 (ví dụ tối thiểu 100, tối đa 120), độc giả đã cảm thấy rất vui vì điểm nhức nhối bấy lâu sắp được giải quyết.

Học lại từ đầu, học lại từ đâu?

Tất cả những điều luật đều không có gì phải tranh cãi, nhưng vấn đề sẽ xuất hiện khi chúng được áp dụng không đồng bộ. Những thay đổi mà cục CSGT từng bước áp dụng sẽ mất một khoảng thời gian để mọi thứ hoạt động trơn tru, để tài xế từng bước lái xe đồng bộ hơn, để khoảng cách an toàn vẫn giữ được nhưng không kéo mọi người phải đi chậm lại, không còn những tài xế ẩu chuyển làn gấp.

Nhưng ý niệm về việc lái xe lại không “ngấm vào máu” của từng tài xế khi đọc các điều luật khô khan mà được tiếp nhận một cách tự nhiên thông qua người đầu tiên “cầm tay chỉ việc”, đó là các thầy dạy lái. Nếu những chiếc sedan biển “Tập lái” vẫn bám làn trái ở tốc độ 60 km/h, nếu những người thầy sau vô-lăng vẫn nói học viên cứ giữ làn trái cho an toàn, mặc kệ ai muốn vượt sẽ chuyển làn, thì ý niệm đó sẽ đi theo mỗi tài xế mới nhiều năm về sau.

Khi mọi thứ được học một cách tự nhiên, chấp nhận một cách tự nhiên, chúng ta có quyền hy vọng vào một nền giao thông tự nhiên như ở Mỹ, để có thể nhìn những tài xế xung quanh trên cao tốc là bạn đồng hành, không phải những đối thủ.

Đức Huy