Mối nguy chết người khi tài xế cảm thấy ‘vẫn lái được’

Thiếu ngủ làm chậm phản xạ và khiến não đánh giá quá lạc quan về mức tỉnh táo, khiến tài xế cầm lái dù khả năng xử lý suy giảm.

Sau nhiều giờ cầm lái hoặc chỉ ngủ vài tiếng trước chuyến đi, không ít tài xế vẫn quyết định tiếp tục hành trình vì cho rằng mình còn đủ tỉnh táo. Tuy nhiên, các nghiên cứu về giấc ngủ cho thấy cảm giác “vẫn lái được” không phải lúc nào cũng phản ánh đúng khả năng điều khiển xe.

Cảm giác tỉnh táo không đồng nghĩa với khả năng lái xe

Các nhà khoa học thường so sánh cảm giác tỉnh táo mà mỗi người tự cảm nhận với khả năng phản ứng và duy trì sự tập trung qua các bài kiểm tra. Ở người ngủ đủ giấc, hai yếu tố này thường tương đồng. Khi cảm thấy tỉnh táo, họ cũng phản ứng nhanh và duy trì sự chú ý tốt. Tuy nhiên, sau một hoặc nhiều đêm ngủ không đủ, khoảng cách giữa cảm giác chủ quan và năng lực thực tế bắt đầu xuất hiện.

Điều này được thể hiện trong nghiên cứu của nhà khoa học David Van Dongen và cộng sự tại Đại học Pennsylvania vào năm 2003. Trong 14 ngày, nhóm nghiên cứu yêu cầu những người tham gia chỉ ngủ 4 hoặc 6 giờ mỗi đêm, sau đó đánh giá mức buồn ngủ của họ và kiểm tra khả năng phản ứng, duy trì sự chú ý hằng ngày. Kết quả cho thấy hiệu suất ở các bài kiểm tra tiếp tục giảm theo từng ngày, nhưng cảm giác buồn ngủ do chính người tham gia tự đánh giá lại không tăng tương ứng. Nói cách khác, não hoạt động ngày càng kém nhưng bản thân người tham gia không nhận ra mức độ suy giảm cũng tăng lên.

Theo các nhà nghiên cứu, khoảng cách giữa cảm giác chủ quan và năng lực thực tế là một trong những lý do khiến nhiều người tin rằng mình đã “quen ngủ ít” và vẫn có thể làm việc hoặc lái xe bình thường.

Vì sao não đánh giá sai?

Thiếu ngủ không chỉ làm chậm phản xạ mà còn ảnh hưởng đến vùng vỏ não trước trán, khu vực đóng vai trò quan trọng trong việc ra quyết định, kiểm soát hành vi và tự đánh giá năng lực của bản thân. Khi vùng não này hoạt động kém hiệu quả, con người không chỉ xử lý thông tin chậm hơn mà còn khó nhận ra chính sự suy giảm đó.

Hiện tượng này tương đồng với người sử dụng rượu bia. Khi nồng độ cồn trong máu tăng, nhiều người vẫn tin rằng mình đủ tỉnh táo để lái xe, trong khi các kỹ năng điều khiển xe cần thiết đã bị ảnh hưởng đáng kể. Với thiếu ngủ, quá trình diễn ra âm thầm hơn nhưng cũng tạo ra khoảng cách giữa cảm giác chủ quan và năng lực thực tế.

Điều này không có nghĩa tài xế hoàn toàn không biết mình buồn ngủ. Phần lớn vẫn nhận thấy mắt nặng hơn, ngáp nhiều hoặc khó tập trung. Tuy nhiên, điều họ thường đánh giá chưa đúng là mức độ ảnh hưởng của cơn buồn ngủ đối với khả năng lái xe.

Khi não “ngủ” trước cơ thể

Khi tiếp tục lái xe trong trạng thái thiếu ngủ, tài xế có thể rơi vào trạng thái “microsleep”, chỉ những khoảng thời gian rất ngắn, chỉ từ dưới một giây đến vài giây, khi não tạm thời ngừng xử lý thông tin, hay còn gọi là giấc ngủ trắng.

Lúc này, người lái vẫn có thể mở mắt và giữ vô-lăng, nhưng không còn nhận biết đầy đủ diễn biến trên đường. Ở tốc độ 100 km/h, ôtô di chuyển gần 28m mỗi giây. Chỉ cần “ngủ trắng” kéo dài ba giây, đồng nghĩa chiếc xe đã đi hơn 80 m mà gần như không có sự kiểm soát của người lái.

Các chuyên gia khuyến cáo khi bắt đầu ngáp liên tục, khó tập trung hoặc không nhớ đoạn đường vừa đi qua, tài xế nên dừng xe nghỉ ngơi hoặc đổi người lái. Việc mở cửa sổ, bật nhạc hay uống cà phê chỉ giúp cảm thấy tỉnh táo hơn trong thời gian ngắn, nhưng không thể khôi phục ngay khả năng phản ứng đã suy giảm.

Phạm Hải